PSİKOLOJİK DANIŞMA VE REHBERLİK
ALANINDA ÇALIŞANLAR İÇİN
ETİK KURALLAR
A. GİRİŞ
Hızla
gelişen ve değişen dünyamızda, kişilerin giderek karmaşıklaşan yaşam koşullarına
sağlıklı bir biçimde uyum yapmalarına hizmet etmeyi amaçlayan kimseleri
yetiştirmek üzere psikiyatri, klinik psikolojisi,
danışma psikolojisi, psikolojik danışma, okul psikolojisi, sosyal çalışma
gibi bazı " kişisel yardım meslek
alanları" ortaya çıkmıştır.
Ülkemizde,
son yıllarda bu yardım meslekleri mensupları arasında, özellikle klinik
psikoloji, psikolo
jik danışma ve rehberlik (PDR), psikiyatri alanları bakımından, kamuoyuna
da yansıyan bazı anlaşmazlıklar ve tartışmalar gözlenmektedir. Bu husus
dikkate alınarak, burada PDR alanında çalışanların mesleki kimlik ve görevlerini
açıklamaya, sorumluluk sınırlarını belirlemeye gerek duyulmaktadır.
Bir
çok durumda bu yardım meslekleri arasında bazı rol örtüşmeleri bulunmakta
ise de, bunların bir
birlerinden ayrı meslek dalları olarak gelişmelerini gerektirecek ölçüde
amaç, ilke, yöntem ve kullanılan bazı teknikler yönünden farklılıklar
vardır.
Klinik psikololoji ile psikolojik danışma ve rehberlik arasındaki
önemli farklardan birisi, yardım sürecinde, klinik psikoloğunun psikopatolojiden
harekete geçerek kendisine başvuran kişilerdeki psikolojik bozuklukları
iyileştirmeyi esas almasıdır.Bunun için önce tanı, sonra tedavi ilkesi
izlenir. Doktor-hasta ilişki-
leri model alınır.Daha çok tıp merkezlerinde, ciddi ve psikolojik sorunları
olan kişilerle daha yoğun terapi i-
lişkilerine girişilir ve genellikle doktorlarla işbirliği içinde çalışılır.
Psikolojik danışma ve rehberlikte ise konu-
ya normal gelişim açısından bakılır. Bu hizmetlere başvuran kişilerin
ruh sağlıklarının güçlendirilmesi amaçla-
nır. Ciddi psikolojik sorunları olan kişilere hizmet vermek söz konusu
olduğu zaman bile, onların normal ve
sağlıklı yanlarından harekete geçilerek yardım edilmeye çalışılır. İnsan
organizmasında kendini gerçekleştir-
meye yönelik kuvvetli bir ruhsal enerjinin olduğuna inanılır. Bu eğilimden
yararlanılarak kişinin kendini geliş-
tirmesi ve toplumda tam verimle çalışır hale gelmesi hedeflenir. Bu nedenle
hizmet sundukları kişiler de
" hasta" değil, "danışan" olarak adlandırılırlar.
Ayrıca PDR, yalnızca duygusal-sosyal sorunları olan kişilere sağaltıcı-iyileştirici
(remedial) hizmetlerde bulunmakla kalmaz, aynı zamanda bunları önleyici
(prevetive) bir işlevi de üstlenir. Okul, hastane, ordu, fabrika ve benzeri
sosyal kuruluşlarda ruh sağlığını bozucu koşulları engellemek, olumlu
kişilerarası ilişkileri geliştirmek gibi bazı önleyici hizmetleri de kapsar.
Ayrıca PDR hizmetleri ile, herhangi bir sorunu olmayan, ruh sağlığı yerinde
olan danışmanlara da hizmet verilir. Bu hizmetler normal bir kişinin kendini
daha iyi tanımasına, içinde bulunduğu koşulları gerçeğe daha uygun olarak
değerlendirmesine, kişisel yeteneklerini geliştirmesine, kendine daha
uygun bir meslek seçmesine, daha gerçekçi planlar yapmasına, kısacası
daha özgün ve anlamlı bir yaşam sürmesine yardımcı olur. Bu da PDR hizmetlerinin
önemle vurgulanan geliştirici (developmental) işlevidir.
Okul
psikolojisi, temel eğitim çağındaki öğrencilere verilen psikolojik
hizmetleri kapsar. Okul psikologlarının görevleri okulla ilgili olmakla
birlikte, bunlar ruh sağlığı klinikleri ve rehberlik ve araştırma merkezleri
gibi okul dışındaki ünitelerle de çalışır ve genellikle bir değil bir
kaç okula birden hizmet verirler. Daha çok atipik öğrencilerle ilgilenirler.
Okullarda özel eğitime gereksinimi olan, çeşitli okuma güçlükleri bulunan
çocukları saptarlar. Bunun için çeşitli tanı çalışmaları yaparlar, gerekli
olan testleri kullanırlar. Okulla ilgili eğitsel pproblemlerle ilgili
araştırmalar yaparlar; yöneticilere, öğretmenlere ve velilere müşavirlik
hizmetlerini sunarlar. PDR uzmanlarının hizmet alanı ise, çok geniştir.
Her düzeydeki öğrencilere yardım sağladıkları gibi yetişkinlere, yaşlılara,
ruh sağlığı sorunu olanlara, özürlülere hizmet verirle. PDR elemanları
ayrıca hastahaneler ve de sosyal sektörlerde de kendilerine gereksinim
olduğunda buralarda da çalışırlar.
Kişisel
yardım hizmetleri arasında sosyal çalışma uzmanının da önemli bir
rolü vardır. Okulda, hastanede, sosyal yardım kuruluşlarında ve iş merkezlerinde
çoğunlukla yoksul semtlerden gelen, sosyo-ekonomik durumları düşük olan
sorunlu kişilerle ilgilenirler. Bunlara çeşitli kaynaklardan olanaklar
sağlamaya çalışırlar. Bazı öğrencilerin ya da kişilerin çalışma durumlarını
engelleyen duygusal ve sosyal problemleriyle ilgilenirler. Vak'a incelemeleri
yaparlar ve danışma hizmeti verirler.
Ülkemizde
PDR çalışmaları genellikle öğretim etkinlikleri ile karıştırılmakta
ve öğretmenlerin de bu hizmetleri verebilecekleri düşünülmektedir. Okullarda
çalışan PDR elemanlarına "rehber öğretmen" denilmesi, muhtemelen
bu karışıklığa neden olmakta ve de PDR mesleğinin eğitim kökenli olduğu
yanılgısınayol açmaktadır. Aslında PDR hizmetleri, psikoloji temeline
dayalı olarak psikoloji uygulamalarından oluşmaktadır.Ancak, hizmet verdiği
alan geniş ölçüde eğitimdir. Kısaca, psikolojik danışmanlık ile öğretmenlik
birbirinden farklı iki ayrı meslektir. Öğretmenin görevi öğrencinin müfredat
programları ile saptanan bazı düşünsel güçlerini geliştirmektir. PDR uzmanlarının
görevi ise; öğretimindışında, bazı psikoloji yöntemleriyle öğrencilerin
duygusal, sosyal, kişisel yönlerden sağlıklı olarak yetişmelerine yardımcı
olmaktır. Bu hizmeti verebilmek, bu mesleğe özgü psikoloji ilke ve kuramları,
teknik ve yöntemleri konusunda yeterli bir formasyon almakla mümkündür.
Okullarda öğretmenler ve okul psikolojik danışmanları (rehber öğretmenler)
etkili bir işbirliği içinde çalışmak durumundadırlar.
Psikiyatri
ile Psikolojik Danışma ve Rehberlik arasındaki fark ise çok açıktır.
Psikiyatristler tıp kö
kenli olupakıl ve ruh sağlığı uzmanlarıdır. Gereğinde hastalarına tıbbi
müdahalelerde bulunup, ilaç tedavisini uygularlar. Psikolojik danışma
uzmanları ise koruyucu ruh sağlığı uzmanlarıdır. Bunlar ağır vakalar ve
özel durumlarla karşılaştıklarında, danışanlarını gereğine göre psikiyatristlere,
klinik psikologlara, okul psikolog-
larına ya da sosyal hizmet uzmanlarına gönderirler.
Kişilerin
ve toplumun yararı açısından, amaçları insanların sağlıklı bir kişilik
geliştirmelerine hizmet vermek üzere farklı formasyon ve ehliyete sahip
olan kişisel yardım hizmetleri uzmanları arasında etkili bir işbirliğinin
kurulması halinde, sunulan hizmetlerin daha verimli ve yararlı olmasını
sağlayacak bir gelişme orta
ya çıkar.
Psikolojik
danışma ve rehberlik, kişisel yardım hizmetlerini amaçlayan meslekler
arasında kendine özgü bir yeri olan ve kişilerin daha bilinçli, güçlü
ve yaratıcı bir biçmde yetişmelerine hizmet veren bir mes-
lek alanıdır.Kişilerarası ilişkiler temeline dayalı olarak danışanların
yaşam ve kaderlerini derin bir şekilde etkileyebilecek olan PDR çalışmalarında,
mesleğin sağlıklı bir biçimde yürütülmesi önem kazanmaktadır. Bu
nun için bazı ilkelerin, kuralların ve standartların açık ve net olarak
belirlenmesi ve bunlara uyulması gerekir.
Bu hususlar
dikkate alınarak PDR alanında çalışanlar için etik kurallar; (a) giriş,
(b) temel ilkeler ve (c) etik standartlar, olmak üzere üç bölümde sunulmuştur.
Giriş
kısmında; PDR hizmetlerinin amacı, gerekçesi ve diğer yardım meslekleri
arasındaki özgün yeri açıklandıktan sonra, etik kurallar adıyla sunulan
bu dokümanın içeriği tanıtılmaktadır.
Temel ilkeler' de PDR elemanlarının her alanda en üst düzeyde hizmet
verebilmelerine ışık tutacak ilkeleraçıklanmaktadır. Bu genel ilke ve
amaçlar; danışmanların çalışmalarında etik davranışlar sergilemelerine
yardımcı olmak üzere, etik kural ve standartları değerlendirirken dikkata
alacakları hususları göstermektedir.
Etik standartlar, tüm PDR elemanlarının görevleri sırasında uymaları
zorunlu olan profesyonel davranış ve işlemleri kapsamaktadır. PDR Derneğince,
bu meslek standartlarına uymayan ve de bu davranışlarında ısrarlı olan
üyelere bazı yaptırımlar uygulanır. Önce doğru davranışları açıklayan
eğitici bir yazı göndermek ve uyarıda bulunmak, gerektiğinde Dernek üyeliğine
son vermek, durumu adli ve idari makamlara duyurmak gibi önlemler alınabilir.
PDR
etik kurallarının esas amacı bu alanda çalışan elemanların mesleklerinde
karşılaşabilecekleri sorunlu durumlarda onlara yol gösterecek ipucu davranışlar
göstermektir. Bu kurallar; gerektiğinde idari ve adli makamların, bu hizmetlerle
ilgili olarak ortaya çıkan durumlarda verecekleri kararlar için başvuru
kayna
ğı olarak kullanılabilir.